Pesach, feest van bevrijding

Leermomenten in je leven
Het bestaan van de mens op aarde is iets verbazingwekkends. Vanuit een zaadcel en eicel ontstaat een mens. Als het goed gaat wordt er een gezond mens geboren. Gaat het niet goed, dan wordt de vrucht afgedreven, of het kind wordt dood geboren, of het komt levend ter wereld met afwijkingen. Allemaal realistisch en tegelijkertijd punten van afhankelijkheid, kwetsbaarheid en sterfelijkheid. Bij het overlijden verlaat “leven”, de geest, de ziel, de mens en wat er overblijft vergaat. Tussen die momenten, geboorte en overlijden, moet het allemaal gebeuren. Daar vinden de leermomenten plaats, de feesten, de avondjes, de vriendschappen, de rijke momenten van schijnbare eeuwigheid en de overvallende momenten van dodelijke eenzaamheid. Wat doet een mens met die relatief korte tijd?

Eenzaam wezen
Een mens is een eenzaam wezen. Wat er werkelijk in een mens omgaat ontgaat de meesten. Invloeden van het verleden zijn in mindere of meerdere mate aanwezig in een mens. Ouders met hun al dan niet goede rolmodel, grootouders – als ze de laatste oorlog hebben overleefd – met hun verbinding met vroegere tijden, ooms en tantes en neven en nichten die zo heel anders kunnen zijn en een groter beeld geven van de familie. De groepsziel van een volk, de stammen van Israël bijvoorbeeld, dat alles doet mee in de karaktervorming van een mens. Een onbezorgde jeugd of juist de laatste oorlog, met eventueel kampervaringen – zoals sommige van mijn familieleden hebben opgeslagen in hun ziel -, dat kan invloed hebben op de keuze van een mens om dankbaar op te kijken naar de Schepper of juist overtuigd te raken dat G’d niet kan bestaan; of wel en dan is Hij wreed en antisemitisch.

Hebben we een vrije wil?
Dit lijkt een negatief en somber beeld. Maar het is misschien realistischer dan opgeklopte, positieve juichstemmingen in zwevende artikelen. Hoe kan een mens iets van zijn kwetsbaarheid en afhankelijkheid kwijtraken? Hoe kan een mens die eenzaamheid doorbreken? Ik denk dat het belangrijk is om allereerst deze realiteit onder ogen te zien. En om dan des te bewuster hele belangrijke keuzes te maken. Keuzes die verder gaan dan alleen de Eeuwige in je leven aan te nemen. Keuzes die een antwoord geven op deze realistische zaken. We kunnen niets doen aan de manier waarop we ontstaan. Ook onze familieachtergrond staat vast, evenals de groepsziel. En onze keuzes die we zelf kunnen maken? Hebben we een vrije wil?

Aansluiten bij G’ds koers
In het gemaskerde – het woord of de naam van G’d komt er niet in voor – boek Ester zegt Mordechai tegen zijn nichtje Hadassa: “Als jij je ook op dit moment stilhoudt, dan zal er voor de Joden wel van een andere kant ruimte en verlossing opdagen. Jij en de familie van je vader zullen dan om het leven komen. Wie weet, misschien ben jij juist voor deze tijd naar het koninkrijk gekomen” (Ester 4:14). Mordechai weet dat aan de ene kant G’ds werk van bevrijding volop bezig is. Of mensen nu wel of niet in Hem geloven en of ze het wel of niet overleven, dat plan gaat door. Aan de andere kant geeft Mordechai duidelijk aan dat een mens keuzes moet maken. Keuzes die zorgen dat een mens, in zijn geval zijn nichtje Hadassa, zich aansluit bij dat werk van bevrijding dat de Eeuwige aan het verrichten is. Een mens verandert niet de koers van de geschiedenis. Maar hij kan zich al dan niet aansluiten bij de koers zoals die door de Eeuwige is uitgestippeld en zich aan het ontvouwen is.

Acht stappen om te verbreken en te binden
Aansluiten bij G’ds plan en koers maakt dat een mens zijn bestemming vindt. En het vinden van je bestemming is een noodzakelijke stap om de sterfelijkheid en de gebondenheid aan je geschiedenis te verbreken. Dat verbreken zelf kan een mens niet doen. Ingrijpen van de Eeuwige is daarvoor nodig. Maar een mens moet zich dan in G’ds nabijheid begeven. Een mens heeft diverse mogelijkheden om zich bij die koers en dat plan van de Eeuwige aan te sluiten. De eerste stap is: geloven dat G’d bestaat. De tweede stap is: vertrouwen dat Hij zich om mensen bekommert en het beste voor hen wil. Als dat erg vanzelfsprekend klinkt is het belangrijk om te bedenken dat dit voor de meeste mensen op aarde niet het geval is: voor hen is het niet vanzelfsprekend. De derde stap is het geloven in de teksten in Tenach dat de Messias als mens op aarde zou komen om het enige mensenoffer te brengen dat toegestaan is. En de vierde stap is om te gaan beseffen dat dit offer, dat verder is uitgewerkt en beschreven in het Nieuwe Testament, noodzakelijk is om verlost te worden van de gevolgen van al die hierboven beschreven banden. Banden die er uiteindelijk de oorzaak van zijn dat een mens de rug keert naar zijn Schepper.

Aanbidden, vragen, danken
De vijfde stap is het leren aanbidden van de Eeuwige, leren om Hem te vragen en om Hem te danken. De Eeuwige heeft ons daarvoor middelen gegeven om dit in groter verband te doen: wekelijks Zijn Sjabbat vieren en jaarlijks Zijn feesten. En het eerste van deze middelen is Pesach. Zoals het boek Ester ons leert dat mensen de eretaak hebben een rol te spelen in een reeds lopend bevrijdingsproces, zo is dat het geval met wat Israël heeft doorgemaakt in Egypte en op reis naar het Land. Daardoor kunnen we er lessen uit halen. De bevrijding uit Egypte laat zien hoe mensen uit de omstandigheden kunnen worden gehaald, die volgens de natuurwetten en de menselijke omgang, onderdrukking en machtsverhoudingen, tot rampzalige situaties hadden moeten leiden. De mens is uit stof gemaakt en tot stof zal hij terugkeren. Zelf kan een mens weinig tot niets. Ook als groep is het zo dat wat er bereikt wordt, vaak een zaak is van psychologische hype, niet van echte veranderingen. Echte veranderingen komen tot stand door ingrijpen van de Eeuwige. Pesach is, zeker ook die eerste nacht – met alle zaken daar omheen – duidelijk een zaak van G’ds ingrijpen. Het vieren van Pesach is daarom vooral van belang ons opnieuw bewust te worden van onze onmacht en G’ds almacht.

Geestelijk onderscheidingsvermogen
In het bevrijdingsproces, waarin de Kinderen van Israël uit de dodelijke gevangenis Egypte konden wegbreken, zijn dingen gebeurd die zich aan het menselijk waarnemingsvermogen onttrekken. De macht en kracht van de Eeuwige zijn maar ten dele zichtbaar. Wat Hij in de hemelse gewesten doet, zien en weten we niet. Maar wat op aarde gebeurt zien en weten we wel. Bovendien kunnen wij mensen zelf onze bijdrage leveren aan dat proces van bevrijding. Twee vrouwen die dat hebben gedaan zijn Sjifra en Poea. Deze vrouwen hadden een maatschap voor verloskundigen en vroedvrouwen opgezet. Onder hun leiding werden alle Joodse kinderen geboren. En toen de regering van het land een wet uitvaardigde waarin werd opgedragen om alle pasgeboren jongens te verdrinken in de rivier de Nijl boden deze vrouwen burgerlijke ongehoorzaamheid. Ze negeerden het officiële bevel. Zo kon Mozes geboren worden en de man worden die we in de Bijbel leren kennen. Dat is de zesde stap om ons bij de koers en het plan van de Eeuwige aan te sluiten: het vermogen ontwikkelen om geestelijk te onderscheiden, zodat we bijvoorbeeld weten wanneer een bevel van hogerhand ingaat tegen de mensenrechten van een persoon en/of een volk, om dan naar eer en geweten niet aan dat bevel gehoor te geven.

Begeleiding was de normale manier
Er is nog iemand geweest die dwars tegen alle gangbare gedrag en alle verwachtingen inging tijdens de stormachtig ontwikkelingen rondom Israëls bevrijding. Iemand die heel dichtbij de menselijke bron van het kwaad leefde. En dat was de dochter van de koning. Ze was opgegroeid en leefde in een omgeving waar wrede en niets ontziende onderdrukking gewoon waren. De religie en cultuur daar omheen was het Egyptische afgodencomplex, dat in tempels, op scholen, in winkels en theaters, op de markt en thuis werd beleden. De prinses had een gevolg van hofdames die haar in alles ondersteunden, van het kopen van kleding tot het dagelijks uitkiezen ervan; van het uitgaan en ontspannen tot het uitgebreid aandacht aan de dagelijkse lichamelijke verzorging. Op schilderijen en in literatuur is te ontdekken dat het in bad gaan een zaak is, waarbij hofdames de koninklijke figuur in het water begeleiden. Daarom is het opvallend dat op een dag de prinses met haar hofdames naar het badgedeelte van de rivier gaan, maar dat hare koninklijke hoogheid die keer alleen het water instapte. Uniek. Haar dienaressen wandelden op de oever. Ze waren weggestuurd.

Zelf verantwoordelijk zijn voor je geloof
Zou de prinses een ritueel bad, een Joods ritueel bad nemen? Zou ze de G’d van Israël hebben leren kennen? Ze was beslist niet de enige, die de vrouwvriendelijke godsdienst van de Kinderen van Israël verwelkomde. Toen ze een mandje in de rivier zag drijven, pakte ze het en opende ze het. Ze herkende dat het een Joods kind was. Hoe wist ze dat, als ze niet kennis had van deze zaken en slechts beschermd en onwetend was opgegroeid in haar vaders huis! Waarom negeert ze het bevel van haar vader, door dit Hebreeuwse jongetje in leven te laten? En waarom accepteert ze het aanbod van een jonge vrouw die het heeft over een van de Hebreeuwse vrouwen als voedster? Stap zeven is dat we ondanks de dankbaarheid en het respect, die we beide dienen te hebben voor onze ouders en ondanks opvattingen van onze omgeving, zelf verantwoordelijkheid dragen voor ons geloof en onze principes, ook als die zouden afwijken.

De Messias leren herkennen
Onderdeel van het proces van bevrijding is bescherming. De sleutel van die bescherming was het bloed van de lammeren dat Israël in de nacht van de laatste plaag op de deuren van hun slavenhuizen moest aanbrengen. Elk gezin had haar eigen lam, dat in voorkomende gevallen met andere, kleine gezinnen gedeeld moest worden en gegeten in die eerste nacht van Pesach. Het bloed kwam door een dierenoffer en was voor de engel van de Eeuwige die dood en verderf moest brengen een teken om de mensen achter die deur over te slaan. Dat betekent het werkwoord pasach letterlijk: overslaan. Dat lezen we in de eerste vier verzen van Exodus 12. Vervolgens zegt de Bijbel in de verzen 5 en 6 dat Israël één stuk kleinvee moet nemen en dat de hele vergadering het moet slachten. Alsof het erom gaat dat hierbij alle aanwezigen één slachtmes hanteren. Alsof al die afzonderlijke lammeren worden vertegenwoordigd door dat ene lam. Dat is stap acht in het bevrijdingsproces: leer om in alle religieuze en traditionele handelingen van Pesach de bevrijdende aanwezigheid en de verlossende activiteit van de Messias te herkennen. Met deze acht stappen leren we, in onze kwetsbaarheid en sterfelijkheid, te schuilen bij de Eeuwige. Het wordt dan, vanuit onze vrije wil, onze bewuste keuze om Hem te kiezen en erkennen als onze rechtvaardige Geneesheer. Hij begeleidt ons en zal ons nooit verlaten. Hij helpt ons in het kiezen, desnoods tegen de stroom in. Ik wens u een bevrijdende Pesach.

Lion Erwteman